Ogólna charakterystyka monopolu

W drugiej połowie XIX wieku w rozwiniętych krajach rynkowych, w warunkach wolnej konkurencji, działające firmy podlegają szybkim przemianom i przekształceniom, jak również przemianom ulegają warunki konkurencji. W przemianach tych doniosłą rolę odegrał proces koncentracji i centralizacji kapitału. Koncentracja jest to proces rozszerzania rozmiarów kapitału poprzez akumulację, a centralizacja jest to proces łączenia już istniejących kapitałów. Proces koncentracji i centralizacji kapitału doprowadza do monopolizacji gospodarki. Proces monopolizacji przyśpieszony zostaje jeszcze przez powstanie wszelkiego rodzaju spółek, które umożliwiają założenie wielkiego przedsiębiorstwa za pomocą kapitałów należących do wielu osób. Jedną z najbardziej znanych i rozpowszechnionych jest spółka akcyjna.

Monopole są wprawdzie rzadkością, mają jednak olbrzymie znaczenie gospodarcze. Dlatego też są one jako monopole naturalne regulowane przez państwo.

Wg Zbigniewa Wiszniewskiego monopol określany jest jako sytuacja, w której cały rynek danego wyrobu jest kontrolowany przez jednego producenta-sprzedawcę.

Model monopolu, leżący na przeciwstawnym krańcu w stosunku do doskonałej konkurencji, jest pewną abstrakcją możliwej rzeczywistości. Jego siła wynika z możliwości podnoszenia cen przy równoczesnym ograniczeniu podaży wytworzonych dóbr lub usług.

Wg Wojciecha Wrzoska pojęcie monopolu może być definiowane zarówno na podstawie kształtowania się podaży oraz jej struktury podmiotowej, jak i na podstawie kształtowania się zjawisk towarzyszących popytowi. Uwzględniając strukturę podmiotową podaży, można więc powiedzieć, że monopol występuje na rynku wówczas, gdy:

-na rynku istnieje jeden sprzedawca danego produktu lub usługi,

-oferowany przez sprzedawcę produkt lub usługa nie mają substytutów.

Istnienie na rynku jednego sprzedawcy produktu lub usługi jest koniecznym warunkiem występowania monopolu. Jednakże nie jest to warunek wystarczający. Sprzedawca nie tworzy monopolu, jeżeli oferowany przez niego produkt lub usługa mogą być substytuowane w procesie zaspokajania potrzeb nabywców. Dopiero brak substytutów dla oferowanych przez sprzedawcę produktów lub usług tworzy sytuację monopolistyczną. Potwierdzeniem braku substytutów jest kształtowanie się mieszanej elastyczności popytu na zerowym poziomie. Oznacza to, że popyt na produkty lub usługi oferowane przez monopolistę nie zależy od cen innych produktów lub usług. Wykluczenie możliwości substytucji powoduje, że reprezentowana przez monopolistę indywidualna podaż produktu lub usługi jest równoznaczna z całą podażą warunkującą zaspokajanie określonych potrzeb nabywców.